Niet alle vormen van Alzheimer leiden tot dementie

Het raadsel van cognitieve veerkracht

Sommige hersenen bieden weerstand tegen Alzheimer, zelfs wanneer de ziekte al aanwezig is. Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut hebben ontdekt dat dit waarschijnlijk afhangt van hoe specifieke hersencellen, zogenaamde onrijpe neuronen, reageren op schade die door de ziekte wordt veroorzaakt. Deze inzichten helpen wetenschappers het mysterie van cognitieve veerkracht bij veroudering te ontrafelen.

Waarom ervaren sommige mensen geheugenverlies en cognitieve achteruitgang wanneer Alzheimer zich in hun hersenen ophoopt, terwijl anderen mentaal scherp blijven? Deze vraag staat centraal in nieuw onderzoek naar “cognitieve veerkracht”, een fenomeen dat steeds meer aandacht krijgt binnen de neurowetenschappen.

“Ongeveer 30 procent van de oudere volwassenen die de ziekte van Alzheimer ontwikkelen, krijgt nooit symptomen,” begint Evgenia Salta, laatste auteur van de studie. “We weten eigenlijk niet waarom. Dat is een groot mysterie, en ook heel belangrijk.”

Als we begrijpen wat deze hersenen beschermt, kan dat uiteindelijk leiden tot nieuwe behandelstrategieën.

Kan het brein zichzelf herstellen?

Een mogelijke verklaring is dat veerkrachtige hersenen beter in staat zijn zichzelf te herstellen tijdens Alzheimer. “Misschien kunnen ze nieuwe hersencellen toevoegen aan een netwerk dat aan het aftakelen is,” zegt Salta.

Dit idee hangt samen met een proces dat volwassen neurogenese wordt genoemd: het ontstaan van nieuwe hersencellen (neuronen) in het volwassen brein. Dit fenomeen is goed aangetoond bij andere dieren, maar het bestaan ervan bij mensen is al jaren onderwerp van discussie.

Om dit te onderzoeken gebruikte het team van Salta menselijk hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank, die gedoneerde hersenmonsters verzamelt en opslaat voor onderzoek. Ze bestudeerden hersenen van controledonoren zonder hersenpathologie, Alzheimerpatiënten en mensen met Alzheimerpathologie die toch geen dementie ontwikkelden.

Zelfs op een gemiddelde leeftijd van boven de 80 jaar vonden we deze onrijpe neuronen nog in alle groepen

Het team richtte zich op een klein deel van het geheugencentrum van de hersenen, waarschijnlijk een van de weinige gebieden waar nieuwe hersencellen kunnen ontstaan. “Deze cellen zijn extreem zeldzaam, dus we moesten nieuwe manieren ontwikkelen om ze te vinden,” zegt Salta. “We hebben echt ingezoomd op de exacte plek waar we ze verwachtten.”

Daarnaast gebruikten de onderzoekers nieuwe analysemethoden om deze cellen zo nauwkeurig mogelijk te identificeren, zonder te veel te leunen op aannames uit dieronderzoek.

Het vinden van onrijpe neuronen

Het team vond waar het naar zocht: zogenoemde “onrijpe” neuronen. Deze cellen lijken op jonge, nog niet volledig ontwikkelde neuronen. “Zelfs op een gemiddelde leeftijd van boven de 80 jaar vonden we deze onrijpe neuronen nog in alle groepen,” zegt Salta.

Maar de grootste verrassing kwam daarna. Hoewel het team verwachtte veel meer van deze cellen te vinden in de veerkrachtige groep dan bij Alzheimerpatiënten, bleek het verschil kleiner dan gedacht.

Het gaat niet om het aantal, maar om het gedrag

Opvallend genoeg bleek dat het belangrijkste verschil ligt in hoe de onrijpe neuronen zich gedragen. “Bij veerkrachtige individuen lijken deze cellen programma’s te activeren die hen helpen te overleven en om te gaan met schade,” zegt Salta. “We zien ook minder signalen die verband houden met ontsteking en celdood.”

Dit wijst op een complexer verhaal dan gedacht. “Het gaat misschien niet (alleen) om het vervangen van verloren neuronen,” legt ze uit. “Het kan zijn dat deze cellen het omliggende weefsel ondersteunen en helpen om het brein werkend en ‘jong’ te houden. Ze werken mogelijk als een soort meststof in een tuin die begint te vervallen.”

Salta waarschuwt om geen overhaaste conclusies te trekken, zeker gezien de recente media-aandacht rond dit onderwerp. Hoewel de gegevens suggereren hoe de cellen mogelijk functioneren, kan dit nog niet direct worden getest. “We leiden de functie van de cellen af uit de data, maar we kunnen die niet bevestigen in dit type studie,” legt ze uit.

“Dit is één stukje van een zeer grote puzzel,” besluit ze. “Er zal nooit slechts één factor zijn die veerkracht verklaart.”

Naar nieuwe perspectieven op Alzheimer

Uiteindelijk wijst het onderzoek van Salta op een bredere vraag: wat bepaalt hoe het brein veroudert? “Er is ergens in dat traject een soort keuzemoment,” legt ze uit. “Sommige mensen blijven stabiel, anderen ontwikkelen dementie. We willen begrijpen wat dat verschil veroorzaakt.”

Toekomstig onderzoek zal zich richten op hoe deze onrijpe neuronen samenwerken met andere hersencellen, en hoe die interactie veerkracht kan beïnvloeden.

Hoewel de bevindingen nog geen directe antwoorden geven op waarom sommige cellen zich anders gedragen bij Alzheimerpatiënten en veerkrachtige individuen, dragen ze bij aan een verschuiving in Alzheimeronderzoek: van uitsluitend focussen op ziekteprogressie naar het begrijpen van weerstand ertegen.

“Cognitieve veerkracht is ontzettend fascinerend,” zegt Salta. “Als we begrijpen wat deze hersenen beschermt, kan dat uiteindelijk leiden tot nieuwe behandelstrategieën.” Voor nu is de boodschap duidelijk: het verouderende brein is mogelijk flexibeler en complexer dan we ooit dachten.

Bron: Cell Stem Cell