Een neurowetenschappelijke kijk op obesitas

Han Jiao, promovenda aan het Nederlands Herseninstituut, onderzoekt wat obesitas doet met de afweercellen in onze hersenen. Haar onderzoek laat zien dat deze cellen een belangrijke rol spelen bij obesitas en dat ze mogelijk te beïnvloeden zijn om beter te functioneren. Daarmee biedt haar werk hoopvolle aanknopingspunten om de gezondheid en stofwisseling van mensen met obesitas te verbeteren.

Han Jiao begon haar promotie tijdens de coronapandemie, toen mensen thuisbleven, minder bewogen en meer aten. Rond dezelfde tijd publiceerde de EU de nieuwste statistieken over een andere epidemie: meer dan 50% van de volwassenen had overgewicht en 16,7% obesitas. Deze cijfers zijn sindsdien alleen maar gestegen.

“Mensen praten vaak over de gezondheidsrisico’s van obesitas, maar er is veel minder aandacht voor de effecten op de hersenen,” legt Jiao uit. Ze toont een video van een cel die zich uitstrekt, afval vastgrijpt en opeet. “Dit zijn microglia, de immuuncellen van de hersenen. Ze houden de omgeving in de gaten, ruimen afval op, houden het weefsel gezond en communiceren met andere hersencellen.”

Mazaheri, F. et al. Nat Commun 5, 4046 (2014).

Microglia worden vaak geassocieerd met ziekten zoals Alzheimer en Parkinson, maar ze raken ook ontregeld bij obesitas. “We weten dat microglia gevoelig zijn voor eetgedrag. Als we muizen slechts één dag voeding geven die vergelijkbaar is met McDonald’s-maaltijden, zien we al dat de microglia harder moeten werken om hun dagelijkse taken uit te voeren.”

Bij obesitas wordt vet vaak op de verkeerde plaatsen opgeslagen, ook in de hersenen. Het ophopen van vetten (lipiden) in microglia, zorgt ervoor dat ze hun werk minder goed kunnen doen.

Let niet alleen op de weegschaal, maar ook op de klok

In eerste instantie wilde Jiao begrijpen hoe het gedrag van mensen invloed heeft op microglia. “Er bestaan operaties om mensen te helpen afvallen, maar die zijn behoorlijk ingrijpend. Daarom wilden we juist kijken wat leefstijlveranderingen doen, zoals eten op vaste tijden.”

Een eenvoudige factor die vaak over het hoofd gezien wordt is het moment waarop we eten. “Bijna alles in je lichaam heeft een dagelijks ritme, ook je microglia,” legt Jiao uit. Ze voerde een eenvoudig experiment uit met ratten: één groep had altijd toegang tot voedsel, een andere groep alleen tijdens hun normale slaaptijd (overdag), en de laatste groep alleen tijdens hun normale waaktijd (’s nachts).

Jiao vond een duidelijke winnaar: de microglia van ratten waren gezonder wanneer ze strikt volgens hun natuurlijke ritme aten, dus in het geval van ratten ’s nachts. Deze groep had ook minder lichaamsvet, zelfs bij een vetrijke voeding. “Probeer dus niet laat in de avond te snacken. Zelfs als het een gezonde snack is, is het beter om die overdag te eten,” voegt ze toe.

Microglia als doelwit

Helaas kon het aanpassen van het eetmoment niet alle schadelijke veranderingen ongedaan maken. Daarom werkte Jiao aan een manier om microglia direct te beïnvloeden. Daarbij ontdekte ze een eiwit dat een belangrijke rol speelt bij het minder goed functioneren van deze cellen: PPAR-delta. Door een speciaal, piepklein deeltje met een werkzame stof in een bepaald hersengebied van ratten te injecteren, vond ze een manier om dit eiwit in de microglia te activeren.

Na slechts tien dagen zag Jiao al duidelijke verschillen. De ratten waren gezonder en waren gevoeliger voor insuline. “Tien dagen was niet genoeg om veranderingen in gewicht te zien,” voegt ze toe. “Maar als we in de toekomst een minder ingrijpende techniek hebben om microglia te beïnvloeden, denk ik dat we hun lichaamsgewicht en vetmassa echt kunnen verlagen.”

Van rat naar mens

Het werk van Jiao is veelbelovend. Dat blijkt ook uit het feit dat haar onderzoeksgroep al financiering heeft ontvangen voor vervolgonderzoek. “Obesitas is geen keuze. Het is belangrijk dat we het ook zo behandelen,” zegt Jiao. “We hebben deze opmerkelijke veranderingen gezien in de microglia van obese ratten, maar nu moeten we onderzoeken of ze zich bij mensen hetzelfde gedragen.” Hiervoor is hersenweefsel nodig van de Nederlandse Hersenbank. “Hoe zullen menselijke microglia reageren op deze behandeling?”

Han Jiao: Microglia Immunometabolism in Obesity. Promotoren: Andries Kalsbeek en Chun-Xia Yi. De verdediging vindt plaats op maandag 23 maart 2026 om 16:00 uur in de Agnietenkapel, Oudezijds Voorburgwal 229–231, 1012 EZ Amsterdam.