ERC Advanced Grant van 2,5 miljoen euro voor Christian Keysers

Hersenonderzoeker Christian Keysers, groepsleider van de onderzoeksgroep ‘het empathische brein’ van het Herseninstituut, en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, krijgt een ERC Advanced Grant van 2,5 miljoen euro voor zijn onderzoek HarmAversion. In dit project onderzoekt hij hoe het brein ervoor zorgt dat we acties vermijden die anderen schade of pijn berokkenen.

Wat ga je onderzoeken?

‘De grote vraag van mijn onderzoeksgroep, is hoe andere individuen onze beslissingen beïnvloeden, iets dat centraal staat bij empathie. Bij deze grant onderzoeken we naar één manier waarop dat tot uiting komt: als je er getuige van bent dat jou acties anderen pijn doen, ontmoedigt je brein die acties. Dat noemen we harm aversion.

We willen uitzoeken hoe dat precies werkt, bij ratten en bij muizen, en hoe die mechanismen zich verhouden tot wat we bij mensen zien. Er is al onderzoek dat laat zien welke hersengebieden actief worden wanneer dieren of mensen de pijn van anderen waarnemen of wanneer hun acties anderen schade berokkenen. Maar hoe het causale verband loopt — dus welke hersengebieden echt nodig zijn, en welke berekeningen ze uitvoeren — is nog niet duidelijk.’

Hoe ga je dit onderzoeken?

‘We gebruiken hiervoor een proefdiermodel dat we in ratten en muizen hebben ontwikkeld. In die opzet kunnen ze op twee hendels drukken, en bij beide krijgen ze dan iets lekkers, bijvoorbeeld wat lekkere zoete melk. Ze ontwikkelen dan al snel een voorkeur voor één van de hendels.

Zogauw die voorkeur duidelijk is, wordt het indrukken van die favoriete hendel gekoppeld aan het geven van een niet heel pijnlijk maar wel vervelend elektrisch schokje aan de poten van een ander dier. De eerste muis of rat kan zien dat het andere dier opspringt van schrik, en er hoort ook een geluidje bij.

We hebben al laten zien dat de meeste dieren dan overstappen van hun favoriete hendel naar de andere hendel, zelfs als die wat moeilijker in te duwen is, om te voorkomen dat de ander pijn heeft. Dat is niet simpelweg empathie zelf, maar harm aversion: de pijn of schrik van de ander stuurt de beslissingen van het dier weg van de actie die die pijn veroorzaakte.

Het doel is nu om echt de neurale mechanismen bloot te leggen die bij deze vorm van harm aversion komen kijken. Daarvoor kunnen we ingrijpen in de hersenen: we hebben methoden om bepaalde hersengebiedjes selectief stil te leggen: door er licht op te schijnen of een bepaald middel toe te dienen, worden de hersencellen daar tijdelijk minder actief.

Ook werken we met geavanceerde computermodellen van de hersenen, ultrasone hersenscans, en neuropixels: dat zijn een soort elektroden die de activiteit van honderden neuronen tegelijk kunnen meten. Zo willen we niet alleen weten welke hersengebieden betrokken zijn, maar ook welke berekeningen ze uitvoeren wanneer een dier leert dat zijn eigen actie een ander schaadt.’

Waarom is dit onderzoek belangrijk?

Mensen met sterke psychopathische trekken kunnen veel schade aanrichten, juist omdat de automatische rem om anderen niet te schaden vaak zwakker lijkt. Dat betekent niet dat ze nooit empathisch kunnen reageren; het probleem is eerder dat de pijn van een ander hun eigen doelgerichte gedrag minder vanzelfsprekend afremt.

We weten nog onvoldoende hoe dat komt. Dit onderzoek zal zich natuurlijk niet onmiddellijk vertalen in therapieën of medicijnen, maar het kan wel leiden tot een beter begrip van de hersenmechanismen die bij psychopathie en antisociaal gedrag verstoord kunnen zijn.

Daarnaast is harm aversion biologisch interessant. Als dieren in groepen leven, moeten ze met soortgenoten concurreren om voedsel, ruimte en partners, maar tegelijk voorkomen dat ze elkaar voortdurend beschadigen. Een brein dat schade aan anderen meeweegt in eigen beslissingen kan daarom belangrijk zijn geweest voor het ontstaan en voortbestaan van sociale groepen.’

De ERC Advanced Grant

De ERC Advanced Grant wordt toegekend door de European Research Council van de EU. Het is een onderzoekssubsidie voor alle wetenschapsgebieden, toegekend aan individuele onderzoekers met een bewezen track-record.

duur: 5 jaar

bedrag: 2,5 miljoen euro, bedoeld voor drie postdocs en een lab manager.